Lipskya insignis(Lipsky) Nevski
Chandir lipskiya · Липския замечательная
Interaktiv daraxtda ochish · Open in the interactive tree →
- Oila · Family
- Apiaceae
- Tartib · Order
- Apiales
- Turkum · Genus
- Lipskya
- O‘zbekcha nomi · Uzbek name
- Chandir lipskiya
- Ruscha nomi · Russian name
- Липския замечательная
- Kelib chiqishi · Origin
- Mahalliy · Native
- Endemizm · Endemism
- Yo‘q · No
- Hayotiy shakli · Life form
- ko‘p yillik o‘t (perennial herb), monokarpik (monocarpic)
- Xo‘jalik ahamiyati · Economic significance
- efir moyli (essential-oil), oziq-ovqatbop (food)
- O‘zbekiston Qizil kitobi (2026) · Red Book of Uzbekistan
- —
- IUCN Qizil ro‘yxati · IUCN Red List (global)
- NE Baholanmagan · Not Evaluated
- Birinchi chop etilgan · First published
- Trudy Bot. Inst. Akad. Nauk S.S.S.R, Ser. 1, Fl. Sist. Vyssh. Rast. 4: 272 (1937)
bazionim · basionym: Schrenkia insignis Lipsky, Trudy Imp. S.-Peterburgsk. Bot. Sada 18: 73 (1900) - Markaziy Osiyoda · In Central Asia
- O‘zbekiston · Uzbekistan, Tojikiston · Tajikistan, Turkmaniston · Turkmenistan
- Aniqlash manbasi · Identification source
- Определитель растений Средней Азии · 7-tom, 192-bet (vol. 7, p. 192)
- Yashash joylari · Habitat
- Toshloq yonbag‘irlar, xilma-xil rangli gipsli loyning yuzaga chiqishi va qumtoshlar, shag‘allar, shuvoqzorlar, gipsofitlarning guruhlari, kserofil butalar
Stony slopes, outcrop of variegated gypsum-rich clay and sandstones, pebble beds, wormwood steppes, communities of gypsophytes, xerophilous shrubs - Balandlik mintaqasi · Altitudinal belt
- Tog‘ oldi, past tog‘lar, o‘rta tog‘lar
Foothills, low mountains, mid-mountains - Fenologiya · Phenology
- Gullashi may–iyun, mevalashi may–iyul
Flowering May–Jun, fruiting May–Jul - O‘rta Osiyoda tarqalishi · Distribution in Central Asia
- Qarshi cho‘li, Surxon-Sherobod vodiyi, Pomir-Oloy (tizmalar Turkiston, Zarafshon, Hisor, Kuhitang)
Karshi steppe, Surkhan-Sherabad valley, Pamir-Alai (ranges Turkestan, Zarafshan, Hissar, Kugitang) - O‘zbekistonda tarqalishi · Distribution in Uzbekistan
- Qarshi cho‘li, Surxon-Sherobod vodiyi, tizmalar Hisor, Kuhitang, Malguzar
Karshi steppe, Surkhan-Sherabad valley, ranges Hissar, Kugitang, Malguzar - Manba · Source
- «Флора Узбекистана» jadvali (ekologiya, mintaqa, tarqalish); fenologiya — «Флора Узбекистана» (1–6-jildlar) va «Определитель растений Средней Азии». Ruscha matndan avtomatik tarjima: hech bir so‘z tushirilmagan, lug‘atda yo‘q so‘zlar ruscha qolgan. Table “Flora of Uzbekistan” (ecology, belts, distribution); phenology from the Flora of Uzbekistan (vols 1–6) and the Opredelitel rasteniy Srednei Azii. Machine-translated from Russian: no word is dropped, words the glossary does not know stay in Russian.
- Morfologik tavsif · Morphological description
- Ko‘p yillik monokarpik o‘simlik 20–30 cm balandlikda, vertikal ildizlarli. Kaudekslar qurigan barglarning barg bandilarining tolasimon qoldiqlarili. Poyalar yakka, asosida 3–5 mm diametrda, to‘g‘ri, chuqur-egatli, och-yashil, yaltiroq, o‘rta qalqonsimondan shoxlanuvchi, biroz g‘adir-budir, kabi va barglar; shoxlar navbatma-navbat, oshuvchi markaziy soyabon. Barglar tez so‘liydigan; ildiz oldi yassi va uchburchak, kovakda, periferik o‘tkazuvchi dastalarli, qisqa barg bandilar, kengaygan ajralgan nashtarsimon barg qinida; plastinka shakli cho‘ziq-elliptik, 5–9 cm uzunlikda, 2–3.5 cm kenglikda, ikki marta patsimon kesilgan; segmentlar barcha bandsiz, uchki bo‘laklar 2.5 mm gacha uzunlikda, nashtarsimon, qattiq o‘tkir uchli yuqorida; poya sezilarli kichikroq o‘lchamlar va kamroq kesilgan, bandsiz qisqa nashtarsimon barg qinilarda. Soyabonlar 6–13 cm diametrda, 10–15(20) -nurli; ichki nurlar ikki marta tashqidan qisqaroq, o‘tkir-qirrali, 10 cm gacha uzunlikda; o‘ram 6–8 o‘tsimon, chiziqsimon, o‘tkirlashgan, teng emasdan, ba’zan patsimon kesilgan, pastga chetga og‘gan bargchalar; kichik soyabonlar 10–15 gulli; markaziy gullar ikki jinsli, bandsiz, qolgan changchili gul bandilar 2 cm gacha uzunlikda; kichik o‘ramlar 6 nashtarsimon-chiziqsimon, teng emasdan, chetida g‘adir-budir bargchalar. Gul bandilar o‘tkir-qirrali, ko‘pincha g‘adir-budir. Kosacha nashtarsimon-bigizsimonli, mevalaganda qotadigan tishlar 1.5 mm uzunlikda. Gulbarglar oq, deyarli bir xil, 3.5 mm gacha uzunlikda, elliptik, qisqa, qayrilganli ichkariga uch, asosiga qarab ponasimon toraygan. Stilopodiy yopishgan-konussimon, chetida biroz bo‘lakli; ustuncha shoxilar 3 mm atrofida uzunlikda, qayrilgan, qotadigan mevalaganda. Mevalar parchalanuvchi mericarplarda, juft, tuxumsimon yoki sharsimon. Karpoforlar butun, komissura keng. Mericarplar tuxumsimon yoki sharsimon, 6–7.5 mm uzunlikda, 6–7 mm kenglikda, kuchli qavariq orqali, burchakli-qirrali, o‘simtalarli qirralarda, orqa tomonlarli qattiq qillarli, ichki tomonlarli pishgan mevalarda дырочкойli komissural yuzaning markazida. Ekzokarp mayda hujayralardan. Mezokarp паренхимных hujayralardan yog‘ochlashgan patsimon po‘stlarli; sklerenximali футляр ingichka. O‘tkazuvchi dastalar ingichka, ko‘p sonli, joylashgan mezokarpning tashqi qatlamida chekka sklerenximali футляраda. Sekretor kanalchalar tor, ko‘p sonli, диффузные, tashqarida sklerenximali футляраdan joylashgan. Endosperm komissural tomonlarli keng va chuqur o‘yiqli.
Perennial monocarpic plant 20–30 cm tall, with vertical roots. Caudices covered with fibrous remains of petioles of dead leaves. Stems solitary, at the base 3–5 mm in diameter, straight, deeply-grooved, light-green, shining, from middle corymbose branching, slightly scabrous, as and leaves; branches alternate, exceeding central umbel. Leaves soon withering; basal on flat and triangular, hollow, with peripheral conducting fascicles, short petioles, broadened in isolated lanceolate sheath; blade in outline oblong-elliptic, 5–9 cm long, 2–3.5 cm wide, twice pinnatisect; segments all sessile, terminal lobes up to 2.5 mm long, lanceolate, with rigid mucro at the top; cauline considerably smaller sizes and less than dissected, sessile on short lanceolate sheaths. Umbels 6–13 cm in diameter, 10–15(20) -ray; inner rays twice shorter than outer, sharply-ribbed, up to 10 cm long; involucre from 6–8 herbaceous, linear, acute, unequal, sometimes pinnately incised, downward spreading leaflets; umbellules 10–15-flowered; central flowers bisexual, sessile, remaining staminate on pedicels up to 2 cm long; involucels from 6 lanceolate-linear, unequal, along the margin scabrous leaflets. Pedicels sharply-ribbed, not infrequently scabrous. Calyx with lanceolate-awl-shaped, in fruit hardening teeth 1.5 mm long. Petals white, almost identical, up to 3.5 mm long, elliptic, with short, recurved inward apex, towards the base cuneate narrowed. Stylopodium appressed-conical, along the margin slightly lobed; style branches about 3 mm long, reflexed, hardening in fruit. Fruits breaking up on mericarps, paired, ovate or globose. Carpophores entire, commissure broad. Mericarps ovate or globose, 6–7.5 mm long, 6–7 mm wide, strongly convex with back, angular-ribbed, with outgrowths along ribs, with dorsal sides covered with rigid bristles, with inner sides at mature fruits with дырочкой in centre commissural surface. Exocarp from small cells. Mesocarp from паренхимных cells with lignified pinnate tunics; sclerenchymatous футляр thin. Conducting fascicles thin, numerous, situated in outer layer of mesocarp along periphery of sclerenchymatous футляра. Secretory canals narrow, numerous, диффузные, arranged outside from sclerenchymatous футляра. Endosperm with commissural sides with broad and deep notch.Asl matn (ruscha) · Russian original
Многолетние монокарпические растения 20–30 см выс., с вертикальными корнями. Каудексы покрыты мочаловидными остатками черешков отмерших листьев. Стебли одиночные, при основании 3–5 мм в диам., прямые, глубокобороздчатые, светло-зеленые, блестящие, от середины щитковидно ветвящиеся, слегка шероховатые, как и листья; ветви очередные, превышающие центральный зонтик. Листья скоро увядающие; прикорневые на плоских и треугольных, полых, с периферическими проводящими пучками, коротких черешках, расширенных в обособленные ланцетные влагалища; пластинки в очертании продолговато-эллиптические, 5–9 см дл., 2–3.5 см шир., дважды перисторассеченные; сегменты все сидячие, конечные доли до 2.5 мм дл., ланцетные, с жестким остроконечием наверху; стеблевые значительно меньших размеров и менее рассеченные, сидячие на коротких ланцетных влагалищах. Зонтики 6–13 см в диам., 10–15(20)- лучевые; внутренние лучи вдвое короче наружных, остроребристые, до 10 см дл.; обертки из 6–8 травянистых, линейных, заостренных, неравных, иногда перистонадрезанных, вниз отклоненных листочков; зонтички 10–15-цветковые; центральные цветки обоеполые, сидячие, остальные тычиночные на цветоножках до 2 см дл.; оберточки из 6 ланцетно-линейных, неравных, по краю шероховатых листочков. Цветоножки остроребристые, нередко шероховатые. Чашечки с ланцетно-шиловидными, при плодах твердеющими зубцами 1.5 мм дл. Лепестки белые, почти одинаковые, до 3.5 мм дл., эллиптические, с короткой, загнутой внутрь верхушкой, к основанию клиновидно суженные. Подстолбия прижато-конические, по краю слегка лопастные; стилодии около 3 мм дл., отогнутые, твердеющие при плодах. Плоды распадающиеся на мерикарпии, двойчатые, яйцевидные или шаровидные. Карпофоры цельные, комиссура широкая. Мерикарпии яйцевидные или шаровидные, 6–7.5 мм дл., 6–7 мм шир., сильно выпуклые со спинки, угловато-ребристые, с выростами по ребрам, со спинной стороны покрыты жесткими щетинками, с внутренней стороны при зрелых плодах с дырочкой в центре комиссуральной поверхности. Экзокарп из мелких клеток. Мезокарп из паренхимных клеток с одревесневшими пористыми оболочками; склеренхимный футляр тонкий. Проводящие пучки тонкие, многочисленные, расположенные в наружном слое мезокарпа по периферии склеренхимного футляра. Секреторные канальцы узкие, многочисленные, диффузные, расположены снаружи от склеренхимного футляра. Эндосперм с комиссуральной стороны с широкой и глубокой выемкой.
«Флора Узбекистана», 5-jild (Toshkent, 2017–2023). Lug‘at asosida avtomatik tarjima. Flora of Uzbekistan, vol. 5 (Tashkent, 2017–2023). Glossary-based machine translation.