O‘zbekiston Qizil kitobi (2026) · Red Book of Uzbekistan
—
IUCN Qizil ro‘yxati · IUCN Red List (global)
NE Baholanmagan · Not Evaluated
Birinchi chop etilgan · First published
Phytotaxa 579: 171 (2023)
Markaziy Osiyoda · In Central Asia
O‘zbekiston · Uzbekistan
Morfologik tavsif · Morphological description
Ko‘p yillik polikarpik o‘simliklar, hosil qiluvchi o‘t to‘pilar; tuksiz o‘tsimon o‘simlik 18–42 cm balandlikda, shoxlangan kaudekslarli; kaudekslarning shoxlari qora, pardasimonli, emas yoriluvchi o‘tgan yilgi barg bandilarning волокна qoldiqlari va ildiz oldi barglarning barg qinisida; ildizlar o‘q, ozgina shoxlanuvchi, poyalar ko‘p sonli (9–11gacha), zich, oq parenxima yurak shaklli, tuksiz, tayoqsimon, asosida 3–5 mm gacha diametrda, ingichka-egatli, deyarli bargsiz. Barglar tuksiz, asosan ildiz oldi, zich rozetkalarda yoki pastki qismida poyalar, poya qisqali, biroz kengaygan pastki qismida barg bandilar; plastinka shakli cho‘ziq-oval, 5–7 cm gacha uzunlikda, ikki marta uchtalik kesilgan; uchki bo‘laklar nashtarsimon yoki chiziqsimon-nashtarsimon, 5–7 mm uzunlikda, biroz o‘tkirlashgan; poya barglar mayda, bandsiz poyaning shoxlanishining joylarida (uzun shoxlar qo‘ltiqdan bu barglar chiqadi), butun yoki 2–3 bo‘lingan; barglar yoki ularning uchki bo‘laklar ipsimon, o‘tkirlashgan. Soyabonlar uchki, siyrak, 2–4 cm diametrda етре, 3–5(6) nurlarli; nurlar teng emas, ba’zan egri, ingichka, ko‘pincha yaqinlashgan, o‘ramlarli teng emas, chiziqsimon yoki chiziqsimon-nashtarsimondan, erta to‘kiladigan bargchalar; kichik soyabonlar ixcham, 0.5–1 cm gacha diametrda, 3–5 gullarli, kichik o‘ramlarli 2–3 qisqa, uchburchak-nashtarsimondan, chetida tor oq-hoshiyali bargchalar. Karpoforlar ikki bo‘lakka bo‘lingan aynan asos. Mevalar shakli oval, 4 mm uzunlikda, 3 mm kenglikda, ozgina siqilgan orqali; orqa va chetki qirra taxminan teng, qanotsimon, to‘lqinsimon, kabi va egatlar, ancha zich va bir tekis so‘galchalarli; komissura tor; ekzokarp ancha yirik hujayralar qavariq yo‘g‘on-devor tashqi po‘stlarli; mezokarp паренхиматический; egatli sekretor kanalchalar yakka, ingichka, komissural tomonda 2da; qirrali sekretor kanalchalar yo‘q; endosperm komissural tomonlarli chuqurli, ancha tor o‘yiq. Perennial polycarpic plants, forming tussocks; glabrous herbaceous plant 18–42 cm tall, with branched caudices; branches of caudices covered with black, membranous, not splitting on волокна remains of last year’s petioles and sheath of basal leaves; roots tap, a little branching, stems numerous (up to 9–11), dense, with white parenchyma cordate, glabrous, rod-like, at the base up to 3–5 mm in diameter, thinly-grooved, almost leafless. Leaves glabrous, mainly basal, in dense rosettes or in the lower part stems, cauline with short, slightly broadened in the lower part petioles; blade in outline oblong-oval, up to 5–7 cm long, twice ternate dissected; terminal lobes lanceolate or linear-lanceolate, 5–7 mm long, slightly acute; cauline leaves small, sessile in places of branching of stem (long branches emerge from axil these leaves), entire or 2–3-divided; leaves or their terminal lobes filiform, acute. Umbels terminal, sparse, 2–4 cm in diameter етре, with 3–5(6) rays; rays unequal, sometimes curved, thin, not infrequently approximate, with involucres from unequal, linear or linear-lanceolate, early deciduous leaflets; umbellules compact, up to 0.5–1 cm in diameter, with 3–5 flowers, with involucels from 2–3 short, triangular-lanceolate, along the margin narrow white-bordered leaflets. Carpophores bipartite up to the very base. Fruits in outline oval, 4 mm long, 3 mm wide, a little compressed with back; dorsal and marginal rib approximately equal, wing-like, wavy, as and grooves, rather densely and evenly covered with small warts; commissure narrow; exocarp from rather large cells with convex thickly-wall outer tunics; mesocarp паренхиматический; hollow secretory canals solitary, thin, on commissural side along 2; ribbed secretory canals absent; endosperm with commissural sides with deep, rather narrow notch.Asl matn (ruscha) · Russian originalМноголетние поликарпики, образующие дерновинки; голые травянистые растения 18–42 см выс., с ветвистыми каудексами; ветви каудексов покрыты черными, перепончатыми, не расщепляющимися на волокна остатками прошлогодних черешков и влагалищ прикорневых листьев; корни стержневые, немного ветвящиеся, Стебли многочисленные (до 9–11), плотные, с белой паренхимной сердцевиной, голые, прутьевидные, у основания до 3–5 мм в диам., тонкобороздчатые, почти безлистные. Листья голые, преимущественно прикорневые, в густых розетках или в нижней части стеблей, стеблевые с короткими, слегка расширенными в нижней части черешками; пластинки в очертании продолговато-овальные, до 5–7 см дл., дважды тройчато рассеченные; конечные доли ланцетные или линейно-ланцетные, 5–7 мм дл., слегка заостренные; стеблевые листья мелкие, сидячие в местах ветвления стебля (длинные ветви выходят из пазух этих листьев), цельные или 2–3-раздельные; листья или их конечные доли нитевидные, заостренные. Зонтики верхушечные, редкие, 2–4 см в диаметре, с 3–5(6) лучами; лучи неравные, иногда искривленные, тонкие, нередко сближенные, с обертками из неравных, линейных или линейно-ланцетных, рано опадающих листочков; зонтички компактные, до 0.5–1 см в диам., с 3–5 цветками, с оберточками из 2–3 коротких, треугольно-ланцетных, по краю узко белоокаймленных листочков. Карпофоры двураздельные до самого основания. Плоды в очертании овальные, 4 мм дл., 3 мм шир., немного сжатые со спинки; спинные и краевые ребра примерно равные, крыловидные, волнистые, как и ложбинки, довольно густо и равномерно покрытые бородавочками; комиссура узкая; экзокарп из довольно крупных клеток с выпуклыми толстостенными наружными оболочками; мезокарп паренхиматический; ложбиночные секреторные канальцы одиночные, тонкие, на комиссуральной стороне по 2; реберные секреторные канальцы отсутствуют; эндосперм с комиссуральной стороны с глубокой, довольно узкой выемкой. «Флора Узбекистана», 5-jild (Toshkent, 2017–2023). Lug‘at asosida avtomatik tarjima. Flora of Uzbekistan, vol. 5 (Tashkent, 2017–2023). Glossary-based machine translation.