O‘zbekiston florasining hayot daraxtiTree of Life of Uzbekistan · O‘zR FA Botanika instituti

Torilis arvensis(Huds.) Link

Dala pufanakchasi · Пупырник полевой

Interaktiv daraxtda ochish · Open in the interactive tree →
O‘zbekiston florasining hayot daraxti · Tree of Life of Uzbekistan
Oila · Family
Apiaceae
Tartib · Order
Apiales
Turkum · Genus
Torilis
O‘zbekcha nomi · Uzbek name
Dala pufanakchasi
Ruscha nomi · Russian name
Пупырник полевой
Kelib chiqishi · Origin
Mahalliy · Native
Endemizm · Endemism
Yo‘q · No
Hayotiy shakli · Life form
bir yillik o‘t (annual herb)
Xo‘jalik ahamiyati · Economic significance
efir moyli (essential-oil), begona o‘t (weed)
O‘zbekiston Qizil kitobi (2026) · Red Book of Uzbekistan
—
IUCN Qizil ro‘yxati · IUCN Red List (global)
NE Baholanmagan · Not Evaluated
Birinchi chop etilgan · First published
Enum. Hort. Berol. Alt. 1: 265 (1821)
bazionim · basionym: Caucalis arvensis Huds., Fl. Angl. : 98 (1762)
Markaziy Osiyoda · In Central Asia
O‘zbekiston · Uzbekistan, Qozog‘iston · Kazakhstan, Qirg‘iziston · Kyrgyzstan, Tojikiston · Tajikistan, Turkmaniston · Turkmenistan
Aniqlash manbasi · Identification source
Определитель растений Средней Азии · 7-tom, 186-bet (vol. 7, p. 186)
Yashash joylari · Habitat
Bo‘z yerlar, dala, bog‘lar, polizlar, yo‘lning yo‘l chetlarilari, xarobaliklar, daryoning qirg‘oqi va ariqlar, mayda tuproqli, shag‘alli, toshloq yonbag‘irlar
Fallows, field, orchards, vegetable gardens, roadsides of road, wastelands, bank of river and irrigation ditches, fine-earth, gravelly, stony slopes
Balandlik mintaqasi · Altitudinal belt
Tekislik, tog‘ oldi, past tog‘lar, o‘rta tog‘lar
Plain, foothills, low mountains, mid-mountains
Fenologiya · Phenology
Gullashi va mevalashi iyun–sentabr
Flowering and fruiting Jun–Sep
O‘rta Osiyoda tarqalishi · Distribution in Central Asia
Toshkent atrofidagi cho‘li, Prikaratav tog‘ oldi tekislik, Tyan-Shan (Qarjontov tizmalari, Pskom, Ugom, Mo‘g‘ultov), Pomir-Oloy (tizmalar Hisor, Xozretisho, Qorategin, Janubiy Tojiston past tog‘lari), Kopetdog‘
Tashkent chul, Prikaratav foothill plain, Tian Shan (ranges Karzhantau, Pskem, Ugam, Mogoltau), Pamir-Alai (ranges Hissar, Khozretisho, Karategin, foothills of southern Tajikistan), Kopet Dag
Manba · Source
«Флора Узбекистана» jadvali (ekologiya, mintaqa, tarqalish); fenologiya — «Флора Узбекистана» (1–6-jildlar) va «Определитель растений Средней Азии». Ruscha matndan avtomatik tarjima: hech bir so‘z tushirilmagan, lug‘atda yo‘q so‘zlar ruscha qolgan. Table “Flora of Uzbekistan” (ecology, belts, distribution); phenology from the Flora of Uzbekistan (vols 1–6) and the Opredelitel rasteniy Srednei Azii. Machine-translated from Russian: no word is dropped, words the glossary does not know stay in Russian.
Morfologik tavsif · Morphological description
Poyalar 5–70(100) cm balandlikda, yakka, to‘g‘ri yoki ozgina buralgan, asosida 3–10 mm diametrda, pastki qismida egatli, balandroq burchakli, zich, qalqonsimon shoxlanuvchi, siyrak qoplangan pastga qaragan qillar, pastki qismida ko‘pincha deyarli tuksiz. Pastki barglar erta so‘liydigan, ingichka barg bandilarda; barg bandilar tukli qattiq yopishgan tuklar, tor o‘yiqli adaksial tomonda, o‘tmas-qirrali, zich, periferik va markaziy o‘tkazuvchi dastalarli. Barg plastinka shakli keng uchburchak yoki nashtarsimon, 5–17 cm uzunlikda, 3–9 cm kenglikda, ikki marta patsimon kesilgan; uchki segmentlar 7–50 mm uzunlikda, 8–20 mm kenglikda, keng-nashtarsimon yoki nashtarsimon, tishli, bo‘lakli yoki patsimon bo‘lingan, ikkala tomon zich qattiq yopishgan tukli. Устьица диацитные. Yuqorigi poya barglar uchtalik plastinkalarli, bandsiz uzun tor barg qinilarda, va tishli segmentlar. Soyabonlar bandlar 5–10 cm uzunlikda, (2)4–9(12) nurli, 3 cm atrofida diametrda; nurlar ozmi-ko‘pmi teng, 1.5–2 cm uzunlikda, tukli yopishgan, yuqoriga qaragan tikanchalar; o‘ramlar yo‘q yoki kamdan-kam ular bir bargchadan; kichik soyabonlar 6–12 mm diametrda, 15–20 nurlarli, tuklarning ega tojining uchida; kichik o‘ramlar 6–8 chiziqsimon yoki nashtarsimon, o‘tsimon, bir xil emas, qattiq tukli bargchalar 3 mm gacha uzunlikdadan. Ichki gullar kichik soyabonlarda qisqa gul bandilarda, changchili, chetki ikki jinsli, mevalaganda gul bandilar 3–4 mm gacha uzunlikda. Kosacha tishlari uchburchak-nashtarsimon, qisqa, saqlanadigan mevalaganda. Gulbarglar oq yoki qizaradigan, tashqi kuchli kattalashgan, 1.8 mm gacha uzunlikda, shakli yurak shaklli, ikki bo‘lakli, qayrilganli ichkariga uch, orqa qillida tukli, ichki ikki marta-uch marta tashqidan kichikroq. Stilopodiy qisqa-konussimon; ustuncha shoxilar 0.5–1.3 mm uzunlikda, qayrilgan mericarplarning orqa tomonida, teng yoki 2–5 marta oshuvchida stilopodiyning uzunlikida. Mevalar biroz siqilgan yonlarli, tukli; karpofor deyarli asosgacha ikki bo‘lakka bo‘lingan; ikkala mericarp bir xil rivojlangan, 3–6 mm uzunlikda, 1.2–1.5 mm kenglikda, shakli cho‘ziq-tuxumsimon, keng-oval yoki oval, zaif chiqib turuvchi birlamchi va ikkilamchi qirralar, qoplangan turli qillarning uzunliki (birlamchi qirralar – qisqada, to‘g‘ri, o‘tkir, ikkilamchi – uzunda (0.5–0.6 mm uzunlikda), to‘g‘ri kichik langarli uchida). Ekzokarp ancha yirik hujayralar qalinlashgan tashqi po‘stlarli; komissura tor; mezokarp yo‘g‘on-devor паренхимных hujayralardan, uning ichki qatlam siqilgan hujayralardan. Egatli sekretor kanalchalar yakka, komissural tomon 2da yanada yirik kanalcha; qirrali kanalchalar mayda, yakka. Endokarp prozenximali hujayralarning 2–3 qatlamlaridan yog‘ochlanuvchi po‘stlarli. Endosperm orqa tomonda ariqchali kanalchalar ostida, komissural tomonlarli keng sayoz o‘yiqli. N = 6; 2 n = 12.
Stems 5–70(100) cm tall, solitary, straight or a little sinuous, at the base 3–10 mm in diameter, in the lower part grooved, higher angular, dense, corymbose branching, sparsely covered downward facing bristles, in the lower part not infrequently almost glabrous. Lower leaves early withering, on thin petioles; petioles hairy rigid appressed hairs, with narrow notch on adaxial side, bluntly-ribbed, dense, with peripheral and central conducting fascicles. Leaf blade in outline broadly triangular or lanceolate, 5–17 cm long, 3–9 cm wide, twice pinnatisect; terminal segments 7–50 mm long, 8–20 mm wide, broad-lanceolate or lanceolate, toothed, lobed or pinnatipartite, with both side densely rigid appressed hairy. Устьица диацитные. Upper cauline leaves with ternate blades, sessile on long narrow sheaths, and toothed segments. Umbels on stalks 5–10 cm long, (2)4–9(12)-ray, about 3 cm in diameter; rays more or less equal, 1.5–2 cm long, hairy appressed, upward facing prickles; involucres absent or more rarely they from one leaflet; umbellules 6–12 mm in diameter, with 15–20 rays, on end of provided with crown of hairs; involucels from 6–8 linear or lanceolate, herbaceous, unequal, rigid hairy leaflets up to 3 mm long. Inner flowers in umbellules on short pedicels, staminate, marginal bisexual, in fruit on pedicels up to 3–4 mm long. Calyx teeth triangular-lanceolate, short, persistent in fruit. Petals white or turning red, outer strongly enlarged, up to 1.8 mm long, in outline cordate, two-lobed, with recurved inward apex, on back bristly hairy, inner twice-three times smaller than outer. Stylopodium short-conical; style branches 0.5–1.3 mm long, reflexed on dorsal side of mericarps, equal or in 2–5 times exceeding along length of stylopodium. Fruits slightly compressed with sides, hairy; carpophore almost up to base bipartite; both mericarp identical developed, 3–6 mm long, 1.2–1.5 mm wide, in outline oblong-ovate, broad-oval or oval, with weakly protruding primary and secondary ribs, covered different length of bristles (on primary ribs – short, straight, acute, on secondary – long (0.5–0.6 mm long), straight with small anchor at the apex). Exocarp from rather large cells with thickened outer tunics; commissure narrow; mesocarp from thickly-wall паренхимных cells, its inner layer from compressed cells. Hollow secretory canals solitary, on commissural side 2 more large canal; ribbed canals small, solitary. Endocarp from 2–3 layers of prosenchymatous cells with becoming woody tunics. Endosperm on dorsal side channelled under canals, with commissural sides with broad shallow notch. N = 6; 2 n = 12.
Asl matn (ruscha) · Russian originalСтебли 5–70(100) см выс., одиночные, прямые или немного извилистые, при основании 3–10 мм в диам., в нижней части бороздчатые, выше угловатые, плотные, щитковидно ветвящиеся, негусто покрытые вниз обращенными щетинками, в нижней части нередко почти голые. Нижние листья рано увядающие, на тонких черешках; черешки опушенные жесткими прижатыми волосками, с узкой выемкой на адаксиальной стороне, тупоребристые, плотные, с периферическими и центральными проводящими пучками. Листовые пластинки в очертании широкотреугольные или ланцетные, 5–17 см дл., 3–9 см шир., дважды перисторассеченные; конечные сегменты 7–50 мм дл., 8–20 мм шир., широколанцетные или ланцетные, зубчатые, лопастные или перистораздельные, с обеих сторон густо жестко прижато опушенные. Устьица диацитные. Верхние стеблевые листья с тройчатыми пластинками, сидячими на длинных узких влагалищах, и зубчатыми сегментами. Зонтики на ножках 5–10 см дл., (2)4–9(12)-лучевые, около 3 см в диам.; лучи б.м. равные, 1.5–2 см дл., опушенные прижатыми, вверх обращенными шипиками; оберток нет или реже они из одного листочка; зонтички 6–12 мм в диам., с 15–20 лучами, на конце снабженными коронкой волосков; оберточки из 6–8 линейных или ланцетных, травянистых, неодинаковых, жестко опушенных листочков до 3 мм дл. Внутренние цветки в зонтичках на коротких цветоножках, тычиночные, краевые обоеполые, при плодах на цветоножках до 3–4 мм дл. Зубцы чашечки треугольно-ланцетные, короткие, сохраняющиеся при плодах. Лепестки белые или краснеющие, наружные сильно увеличенные, до 1.8 мм дл., в очертании сердцевидные, двулопастные, с загнутой внутрь верхушкой, на спинке щетинисто опушенные, внутренние вдвое-втрое меньше наружных. Подстолбия короткоконические; стилодии 0.5–1.3 мм дл., отогнутые на спинную сторону мерикарпиев, равные или в 2–5 раз превышающие по длине подстолбия. Плоды слегка сжатые с боков, опушенные; карпофор почти до основания двураздельный; оба мерикарпия одинаково развитые, 3–6 мм дл., 1.2–1.5 мм шир., в очертании продолговато-яйцевидные, широкоовальные или овальные, со слабо выступающими первичными и вторичными ребрами, покрытыми разной длины щетинками (на первичных ребрах – короткими, прямыми, острыми, на вторичных – длинными (0.5–0.6 мм дл.), прямыми с маленьким якорем на верхушке). Экзокарп из довольно крупных клеток с утолщенными наружными оболочками; комиссура узкая; мезокарп из толстостенных паренхимных клеток, его внутренний слой из сжатых клеток. Ложбиночные секреторные канальцы одиночные, на комиссуральной стороне 2 более крупных канальца; реберные канальцы мелкие, одиночные. Эндокарп из 2–3 слоев прозенхимных клеток с одревесневающими оболочками. Эндосперм на спинной стороне желобчатый под канальцами, с комиссуральной стороны с широкой неглубокой выемкой. n=6; 2n=12.

«Флора Узбекистана», 5-jild (Toshkent, 2017–2023). Lug‘at asosida avtomatik tarjima. Flora of Uzbekistan, vol. 5 (Tashkent, 2017–2023). Glossary-based machine translation.
Aniqlagich · Key
Turkum aniqlagichi (kitobdagi ruscha matn) · Genus key (Russian text of the book) →

Boshqa ma’lumot bazalari · Other databases

Torilis turkumining boshqa turlari · Other species of the genus (4)